Όταν η επιβίωση γίνεται τρόπος ζωής

Κάποτε γίναμε αυτό που χρειαζόταν για να επιβιώσουμε. Τώρα μπορούμε να μάθουμε να γινόμαστε αυτό που χρειαζόμαστε για να ζήσουμε.

   Η επιθετικότητα, η υπεροψία, η ανάγκη για έλεγχο, η παθητικότητα, η απόσυρση, η συναισθηματική ψυχρότητα ή η παραίτηση δεν αποτελούν πάντοτε απλώς προβληματικά χαρακτηριστικά. Μπορεί να είναι μαθημένες στρατηγικές επιβίωσης, τρόποι με τους οποίους ο άνθρωπος προσπάθησε κάποτε να προστατεύσει τον εαυτό του από την απειλή, την απόρριψη, την αβεβαιότητα ή τον πόνο.

   Κάποτε μπορεί να έμαθε ότι, αν γίνει σκληρός, δεν θα πληγωθεί. Αν δεν εκφράζει ανάγκες, δεν θα απορριφθεί. Αν αποσυρθεί, δεν θα κινδυνεύει. Αν ελέγχει τα πάντα, θα αισθάνεται ασφαλής. Αν πάψει να προσπαθεί, ίσως σταματήσει να απογοητεύεται.

   Αυτές οι συμπεριφορές ενδέχεται να υπήρξαν κάποτε προσαρμοστικές, εξυπηρετώντας πραγματικές ανάγκες σε περιβάλλοντα όπου οι διαθέσιμες επιλογές ήταν περιορισμένες. Το πρόβλημα αρχίζει όταν οι παλιές στρατηγικές συνεχίζουν να κυβερνούν τη ζωή, ακόμη κι όταν οι συνθήκες έχουν αλλάξει.

   Το παρελθόν δεν χρειάζεται να επαναλαμβάνεται αντικειμενικά για να εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το παρόν. Ένας άνθρωπος μπορεί να βιώνει τη διαφωνία ως απειλή εγκατάλειψης, την κριτική ως ταπείνωση, την εγγύτητα ως κίνδυνο ή την αβεβαιότητα ως κάτι που δεν μπορεί να αντέξει. Συχνά δεν αντιδρά μόνο σε αυτό που συμβαίνει τώρα, αλλά και σε όσα έχει μάθει να φοβάται ότι θα συμβούν.

   Οι πρώιμες εμπειρίες, ιδιαίτερα μέσα στις σχέσεις προσκόλλησης, συμβάλλουν στη διαμόρφωση βαθύτερων πεποιθήσεων για τον εαυτό και τους άλλους: αν είμαστε άξιοι αγάπης, αν μπορούμε να εμπιστευτούμε, αν είναι ασφαλές να εκφράζουμε ανάγκες ή αν η εγγύτητα συνεπάγεται αναπόφευκτα πόνο. Αυτές οι πεποιθήσεις, μαζί με τις εμπειρίες που επηρεάζουν τη συναισθηματική ρύθμιση και την αίσθηση ασφάλειας, μπορεί να διαμορφώσουν επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς και σχέσεων.

   Έτσι, κάποιοι άνθρωποι αναζητούν διαρκώς επιβεβαίωση, άλλοι αποφεύγουν την οικειότητα, ενώ κάποιοι εναλλάσσονται ανάμεσα στην επιθυμία να πλησιάσουν και στον φόβο να εκτεθούν. Θέλουν να αγαπηθούν, αλλά δυσκολεύονται να εμπιστευτούν την αγάπη. Θέλουν να στηριχθούν σε κάποιον, αλλά φοβούνται την εξάρτηση. Εκείνο που έχουν μεγαλύτερη ανάγκη μπορεί να είναι και εκείνο που τους προκαλεί τη μεγαλύτερη ανασφάλεια.

   Στην ψυχοθεραπεία, επομένως, η ερώτηση μετατοπίζεται. Αντί για «Γιατί είναι τόσο επιθετικός;», αναρωτιόμαστε «Τι προσπαθεί να προστατεύσει μέσω της επιθετικότητάς του;». Αντί για «Γιατί δεν διεκδικεί;», διερευνούμε «Τι έμαθε ότι θα συμβεί αν εκφράσει τη βούλησή του;». Και αντί για «Γιατί δεν προσπαθεί να αλλάξει;», αναρωτιόμαστε «Πότε έμαθε ότι η προσπάθεια δεν έχει νόημα;».

   Αυτή η κατανόηση δεν δικαιολογεί κάθε συμπεριφορά ούτε αναιρεί την προσωπική ευθύνη. Η αναγνώριση της ιστορίας ενός ανθρώπου μπορεί να συνυπάρχει με την ανάγκη για όρια, αλλαγή και ανάληψη ευθύνης. Δεν προσπαθούμε να καταργήσουμε τις άμυνες, αλλά να κατανοήσουμε τη λειτουργία τους και να δημιουργήσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες δεν θα είναι πλέον τόσο αναγκαίες.

   Η θεραπευτική σχέση μπορεί να προσφέρει μια διαφορετική εμπειρία: μια σχέση όπου η διαφωνία δεν συνεπάγεται αναγκαστικά ρήξη, η ευαλωτότητα δεν οδηγεί σε ταπείνωση και η έκφραση μιας ανάγκης δεν αποτελεί απειλή. Μέσα από τη συνέπεια, την αποδοχή, τον σεβασμό των ορίων και την επεξεργασία των σχεσιακών ρήξεων, ο άνθρωπος μπορεί σταδιακά να βιώσει ότι δεν χρειάζεται να βρίσκεται διαρκώς σε επιφυλακή.

   Μπορεί να ανακαλύψει ότι είναι δυνατόν να είναι ευάλωτος χωρίς να είναι ανυπεράσπιστος, να διεκδικεί χωρίς να γίνεται επιθετικός, να ζητά βοήθεια χωρίς να αισθάνεται αδύναμος και να αγαπά χωρίς να εγκαταλείπει τον εαυτό του.

   Κανείς δεν χρειάζεται να παραμείνει για πάντα αυτό που κάποτε αναγκάστηκε να γίνει. Πίσω από τον θυμό μπορεί να υπάρχει ένας άνθρωπος που δεν ένιωσε προστατευμένος. Πίσω από την υπεροψία, μια βαθιά ευαλωτότητα. Πίσω από τη σιωπή, μια φωνή που δεν είχε χώρο να ακουστεί. Πίσω από την παραίτηση, μια ιστορία προσπαθειών που δεν συνάντησαν ανταπόκριση.

   Οι άνθρωποι δεν διαμορφώνουν πάντα τον εαυτό τους από τις επιθυμίες τους. Μερικές φορές τον διαμορφώνουν από τους φόβους τους. Γίνονται αυτό που χρειάστηκε να γίνουν, για να αντέξουν όσα δεν μπορούσαν τότε να αλλάξουν.

   Και ίσως μία από τις πιο οδυνηρές συνέπειες του ψυχικού τραύματος να είναι ότι ο άνθρωπος συνεχίζει να προστατεύεται από τον πόνο, πληρώνοντας όμως με την απώλεια της δυνατότητας να απολαύσει τη ζωή. Η αγάπη γίνεται δύσκολη, η οικειότητα προκαλεί φόβο, το σώμα δυσκολεύεται να χαλαρώσει και η ψυχική ενέργεια καταναλώνεται στην αυτοπροστασία αντί να διατίθεται στη σύνδεση, στη χαρά και στη δημιουργία.

   Η θεραπεία δεν είναι η διαγραφή του παρελθόντος. Είναι η δυνατότητα να πάψει το παρελθόν να καθορίζει αποκλειστικά το παρόν. Δεν χρειάζεται να πολεμήσουμε τις άμυνες που κάποτε μας προστάτευσαν. Χρειάζεται να κατανοήσουμε την ιστορία τους, να αναγνωρίσουμε το τίμημά τους και να δημιουργήσουμε χώρο για νέους τρόπους ύπαρξης.

   Και παρότι δεν προέρχονται όλες οι ψυχικές δυσκολίες αποκλειστικά από τραυματικές εμπειρίες ή μαθημένες στρατηγικές επιβίωσης, η κατανόηση της λειτουργίας αυτών των προσαρμογών μπορεί να αποτελέσει έναν ουσιαστικό δρόμο προς τη θεραπεία.

   Γιατί η βαθύτερη θεραπευτική αλλαγή δεν είναι απλώς να πάψουμε να είμαστε αυτό που μας πόνεσε. Είναι να αποκτήσουμε την ελευθερία να γίνουμε αυτό που δεν μπορέσαμε τότε να είμαστε.

Κάποτε γίναμε αυτό που χρειαζόταν για να επιβιώσουμε.

Τώρα μπορούμε να μάθουμε να γινόμαστε αυτό που χρειαζόμαστε για να ζήσουμε.

Κάλφα Λίζα, Κλινική Συμβουλευτική Ψυχολόγος